माणूस म्हणून जगायचं कसं?

 नाना पाटेकर यांच्या निधनानंतर व्हाट्सअप च्या माध्यमातून लाभलेला हा एक भावस्पर्शी लेख.

नाना गेले… पण ‘माणूस’ म्हणून जगण्याचा एक विचार मागे ठेवून गेले

काही माणसं जातात… आणि त्यांच्या जाण्याने केवळ एक व्यक्ती हरवत नाही, तर समाजातील एक आवाज, एक विचार आणि एक संवेदनशील मन हरवतं.

नाना पाटेकर यांचं आज झालेलं निधन ही अशीच एक मनाला चटका लावणारी घटना आहे.

नाना पाटेकर हे नाव घेतलं की डोळ्यांसमोर सर्वप्रथम येतो तो त्यांचा दमदार अभिनय, त्यांचा खणखणीत आवाज, त्यांच्या संवादफेकीतील धार आणि पडद्यावरची विलक्षण उपस्थिती. पण नानांना केवळ अभिनेता म्हणून आठवणं म्हणजे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची व्याप्ती खूपच कमी करून पाहणं होईल.

नाना हा एक संवेदनशील माणूस होता.

समाजात घडणाऱ्या गोष्टींकडे केवळ प्रेक्षक म्हणून पाहणं त्यांना मान्य नव्हतं. अन्याय दिसला तर त्यावर बोलायचं, प्रश्न जाणवला तर तो समाजासमोर मांडायचा आणि शक्य असेल तिथे स्वतः काहीतरी करायचं—ही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची वेगळी बाजू होती.

त्यांच्या स्वभावात एक कणखरपणा होता. ते आपलं मत मांडताना फारसं आडपडदा ठेवत नसत. कुणाला ते मत आवडेल किंवा नाही, याचा फारसा विचार न करता त्यांना जे योग्य वाटतं ते स्पष्टपणे बोलण्याची त्यांची वृत्ती होती. म्हणूनच नाना अनेकदा केवळ ‘अभिनेता’ म्हणून नव्हे, तर एक प्रखर मत व्यक्त करणारा नागरिक म्हणूनही आपल्या लक्षात राहिले.

पण या सगळ्या स्पष्टवक्तेपणाच्या मागे एक विलक्षण हळवं मन होतं.

शेतकऱ्यांची अवस्था, दुष्काळ, आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांचं दुःख—या प्रश्नांनी नानांना अस्वस्थ केलं. आणि ही अस्वस्थता केवळ शब्दांपुरती राहिली नाही.

मकरंद अनासपुरे यांच्या सोबत त्यांनी २०१५ मध्ये **‘नाम फाउंडेशन’**ची सुरुवात केली. दुष्काळग्रस्त शेतकरी आणि त्यांच्या कुटुंबांच्या वेदनेतून उभ्या राहिलेल्या या चळवळीने पुढे पाणी संवर्धन, जलस्रोत पुनरुज्जीवन, शेती, शिक्षण, आरोग्य, विधवा कुटुंबांना आधार आणि ग्रामविकास अशा अनेक क्षेत्रांत कामाचा विस्तार केला. 

‘नाम’चं काम म्हणजे फक्त कुणाच्या हातात मदतीचा धनादेश ठेवणं नव्हतं. समस्येच्या मुळाशी जाण्याचा प्रयत्न होता.

पाणी नसेल तर शेतकरी कसा उभा राहणार? गावात पाणी नसेल तर शेती कशी टिकणार? शेती टिकली नाही तर कुटुंबाचं भविष्य काय?

या प्रश्नांची उत्तरं शोधताना ‘नाम’ने जलसंधारण, नदी-नाले पुनरुज्जीवन, बंधारे, पाणीसाठे आणि गावांच्या पाणीव्यवस्थेवर मोठ्या प्रमाणात काम केलं. संस्थेच्या माहितीनुसार, २०१५ ते २०२५ या कालावधीत हजारो जलस्रोतांच्या पुनरुज्जीवनासह १७८ नद्यांच्या पुनरुज्जीवनाचे काम करण्यात आले. 

हीच नानांची खरी ओळख होती.

पडद्यावर भूमिका करणारा अभिनेता आणि पडद्यामागे माणसांसाठी उभा राहणारा माणूस.

नानांच्या व्यक्तिमत्त्वात अनेक विरोधाभास एकत्र दिसत होते. ते कडक होते, पण आतून हळवे होते. ते स्पष्ट बोलायचे, पण त्यांच्या शब्दांच्या मागे माणसांविषयीची आस्था होती. ते प्रसिद्ध होते, पण प्रसिद्धीच्या झगमगाटापेक्षा साधेपणाला महत्त्व देणारे होते. आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे—त्यांच्याकडे समाजाला काहीतरी परत देण्याची जाणीव होती.

म्हणूनच नाना पाटेकर यांच्या जाण्याने आज केवळ मराठी किंवा हिंदी चित्रपटसृष्टीने एक मोठा कलाकार गमावलेला नाही.

समाजाने एक संवेदनशील आवाज गमावला आहे.

अभिनय करणारे अनेक असतात. लोकप्रिय होणारेही अनेक असतात. पण आपल्या लोकप्रियतेचा उपयोग समाजातील दुःखाकडे लक्ष वेधण्यासाठी आणि प्रत्यक्ष कामासाठी करणारे माणूस कमी असतात.

नाना त्या मोजक्या माणसांपैकी एक होते.

त्यांनी आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा दिला

फक्त प्रश्न विचारत बसण्यापेक्षा एखाद्या प्रश्नासाठी स्वतः पुढे येणं महत्त्वाचं आहे.

फक्त संवेदना व्यक्त करण्यापेक्षा त्या संवेदनांचं कृतीत रूपांतर करणं महत्त्वाचं आहे.

आज नाना आपल्यात नाहीत.

पण त्यांचा आवाज, त्यांच्या भूमिका, त्यांचे विचार आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे त्यांनी उभं केलेलं सामाजिक काम—हे सगळं पुढेही बोलत राहणार आहे.

माणूस शरीराने जातो;

पण त्याने केलेलं काम, त्याने दिलेला विचार आणि त्याने स्पर्श केलेली माणसं त्याला जिवंत ठेवतात.

नाना पाटेकर यांच्या बाबतीतही तेच घडेल.

एक अभिनेता गेला…

एक स्पष्टवक्ता गेला…

एक संवेदनशील मन गेलं…

एक कणखर माणूस गेला…

पण ‘माणूस म्हणून जगायचं कसं’ याचा एक ठसा मागे ठेवून गेलेला नाना इतक्या सहजासहजी जाणार नाही.

नानांना मनापासून आदरांजली.

भावपूर्ण श्रद्धांजली!